0
0
Hôm 9/7 lẽ ra là ngày các mức thuế được Tổng thống Donald Trump gọi là “thuế có đi có lại” đối với hàng hóa từ hàng chục quốc gia có hiệu lực, sau ba tháng trì hoãn nếu không đạt được các thỏa thuận thương mại. Nhưng việc áp dụng thuế đã một lần nữa bị hoãn lại.
Thời hạn mới vào ngày 1/8 kéo dài thêm sự bất định cho không ít doanh nghiệp, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội cho các đối tác thương mại của Mỹ có thêm thời gian đàm phán để tránh phải gánh mức thuế nặng nề.
Nhiều nhà kinh tế sẽ ủng hộ diễn biến này. Phần lớn họ từ lâu đã phản đối thuế quan, và có thể viện dẫn các nghiên cứu cho thấy thuế làm tổn hại chính quốc gia áp đặt, bao gồm người lao động và người tiêu dùng. Mặc dù họ cũng thừa nhận rằng thương mại tự do có thể tạo ra những vấn đề nhất định, nhưng thuế cao hiếm khi được xem là giải pháp thích hợp.
Cho đến nay, các mức thuế của Trump chưa làm lạm phát ở Mỹ tăng mạnh, chưa khiến nền kinh tế chậm lại hay làm giảm tăng trưởng việc làm. Nhưng các nhà kinh tế cảnh báo rằng lạm phát và thất nghiệp có thể phản ứng chậm với thuế quan và hậu quả tiêu cực có thể bắt đầu lộ rõ vào cuối năm nay.
“Những lợi ích của thương mại tự do vượt xa những mặt tiêu cực, ngay cả ở các quốc gia giàu có,” Antonio Fatas, giáo sư kinh tế tại trường kinh doanh INSEAD, chia sẻ. “Tôi cho rằng Mỹ hưởng lợi từ việc mở cửa, và châu Âu cũng vậy.”
Người tiêu dùng thiệt thòi nhất
Thuế quan thực chất là các khoản thu đánh lên hàng hóa nhập khẩu, và ảnh hưởng trực tiếp là làm tăng chi phí cho nhà sản xuất và giá cả đối với người tiêu dùng.
Khoảng một nửa hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ là các sản phẩm trung gian — nguyên liệu hoặc linh kiện cần thiết để sản xuất hàng hóa hoàn chỉnh tại Mỹ, theo dữ liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).
“Nếu bạn nhìn vào một chiếc máy bay Boeing, hay một chiếc ô tô sản xuất tại Mỹ hoặc Canada… thì rõ ràng chúng là sản phẩm có nguồn gốc quốc tế,” giáo sư kinh tế Doug Irwin tại Đại học Dartmouth nói trên podcast EconTalk hồi tháng 5. Khi các doanh nghiệp Mỹ phải trả nhiều tiền hơn cho linh kiện nhập khẩu, chi phí của họ tăng lên — và điều đó làm tăng giá thành sản phẩm.
Tương tự, thuế quan cũng khiến giá hàng hóa hoàn chỉnh nhập từ nước ngoài cao hơn đối với các nhà nhập khẩu Mỹ.
“Và rồi họ phải chuyển phần chi phí đó sang người tiêu dùng trong hầu hết các trường hợp, vì họ không có túi tiền đủ để tự chịu các mức thuế 10%, 20% hay 30%,” Irwin nói.
Đây chính là điều đã xảy ra trong nhiệm kỳ đầu của Trump, khi ông áp thuế nặng lên 283 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu vào năm 2018. Một nghiên cứu năm 2019, do Mary Amiti thuộc Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York đồng tác giả, cho thấy việc tăng thuế đó đã được chuyển hoàn toàn vào giá bán hàng nhập khẩu trong nước.
Người tiêu dùng Mỹ là bên chịu thiệt cuối cùng.
Trong hơn 20 năm qua, mức thuế thấp tại Mỹ nhìn chung đã giúp hàng nhập khẩu rẻ hơn đối với người tiêu dùng, theo Hugh Gimber, chiến lược gia thị trường toàn cầu tại J.P. Morgan Asset Management. Tính từ năm 2001 — năm Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và bắt đầu bùng nổ xuất khẩu — giá hàng hóa tại Mỹ chỉ tăng nhẹ, trong khi giá dịch vụ hiện đã tăng gấp đôi, theo dữ liệu chính thức do JPMorgan tổng hợp.
Cũng giống nhiệm kỳ đầu của Trump, các mức thuế mới lần này được dự đoán sẽ khiến giá cả tăng lên tại Mỹ. Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Jerome Powell đã nói vào ngày 18/6 rằng: “Giá hàng hóa đã nhích lên một chút và chúng tôi kỳ vọng điều đó sẽ tiếp tục tăng.”
Miếng bánh kinh tế bị thu hẹp
Thuế quan cũng có thể khiến tổng sản lượng kinh tế Mỹ suy giảm — điều đã từng xảy ra trước đây. Một nghiên cứu năm 2020 dựa trên dữ liệu từ 151 quốc gia (bao gồm Mỹ) giai đoạn 1963–2014 cho thấy thuế quan có “ảnh hưởng tiêu cực lâu dài tới quy mô miếng bánh,” tức GDP của nước áp thuế.
Có nhiều lý do cho điều này.
Một lý do là khi thuế quan ở mức thấp hoặc bằng 0, một quốc gia có thể tập trung vào những lĩnh vực mà mình có lợi thế so sánh và xuất khẩu các sản phẩm đó ra thế giới, Gimber chia sẻ.
“Nếu bạn tăng thuế, bạn sẽ không còn thấy mức độ chuyên môn hóa như vậy nữa,” ông nói, đồng thời chỉ ra rằng năng suất lao động cũng sẽ giảm. “Lao động có thể được sử dụng hiệu quả hơn ở nơi khác trong nền kinh tế – ở các ngành có lợi thế cạnh tranh rõ rệt hơn.”
Một lý do khác khiến sản lượng giảm là chi phí nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào cao hơn, các tác giả của nghiên cứu 2020 — hầu hết đến từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) — nhận định.
Giáo sư Fatas tại INSEAD cũng đưa ra ví dụ tương tự: “Tôi là công nhân trong một nhà máy, để sản xuất chúng tôi cần nhập vi mạch từ Đài Loan. Khi chi phí đó tăng lên, tôi và công ty cùng tạo ra ít giá trị hơn trong mỗi giờ làm việc.”
Một yếu tố nữa là việc tăng thuế có thể phá vỡ trạng thái ổn định hiện tại và tạo ra bất định về mức thuế trong tương lai. Sự thiếu rõ ràng đó đặc biệt nghiêm trọng trong năm nay, nhất là với chính sách thương mại biến động liên tục dưới thời Trump.
Các cuộc khảo sát từ Liên đoàn Doanh nghiệp Độc lập Quốc gia (NFIB) cho thấy sự bất định này đang ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các doanh nghiệp Mỹ. Tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ có kế hoạch đầu tư vốn trong 6 tháng tới đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ tháng 4/2020 — thời điểm đại dịch COVID-19 lan rộng toàn cầu.
“Nền kinh tế sẽ tiếp tục chậm chạp cho đến khi những nguồn bất định lớn (bao gồm cả chính sách thuế) được giải quyết. Thật khó để lèo lái con tàu khi màn sương còn giăng kín,” NFIB nhận định.
Dù nguyên nhân là gì, IMF – chỉ là một ví dụ – cũng cho rằng thuế cao hơn ở Mỹ sẽ làm giảm năng suất và sản lượng kinh tế.
Việc làm bị ảnh hưởng
Còn tác động của thuế đối với việc làm thì sao? Ngạc nhiên thay, việc tăng thuế nhập khẩu thường dẫn đến một mức độ thất nghiệp cao hơn trên toàn cầu.
Giáo sư Irwin tại Dartmouth đưa ra một ví dụ hợp lý — liên quan đến chi phí hàng hóa nhập khẩu cao hơn.
“Nhiều nghiên cứu đã cho thấy, xét tổng thể, chúng ta mất nhiều việc làm hơn từ các mức thuế thép năm 2018 so với số việc làm tạo ra, bởi vì số lượng người làm việc trong các ngành sử dụng thép đầu vào lớn hơn rất nhiều so với chính ngành thép,” ông nói.
Một nghiên cứu của Hội đồng Dự trữ Liên bang Mỹ chỉ ra rằng việc chi phí đầu vào tăng do các mức thuế trong giai đoạn 2018–2019 đã dẫn tới tình trạng mất việc làm trong ngành sản xuất. Thiệt hại từ chi phí cao này còn trầm trọng hơn do các biện pháp trả đũa thương mại của các nước khác đối với hàng xuất khẩu của Mỹ — đủ để bù đắp thậm chí còn vượt qua tác động tích cực (nếu có) từ các mức thuế.
Thực tế, các biện pháp trả đũa là một rủi ro khác của việc dùng thuế làm công cụ. Khi các nước khác áp thuế lên hàng xuất khẩu Mỹ, giá cả tăng đối với người tiêu dùng nước ngoài, dẫn đến nhu cầu sụt giảm.
Khi Trump công bố thuế mới trong năm nay, các đối tác thương mại lớn của Mỹ đã nhanh chóng đáp trả bằng các biện pháp thuế tương tự, mặc dù sau đó Mỹ đã đạt được lệnh ngừng áp thuế tạm thời với Trung Quốc và EU.
Cái giá của thương mại tự do
Trong khi phần lớn các nhà kinh tế đồng ý rằng thương mại tự do đã mang lại lợi ích cho nền kinh tế toàn cầu trong nhiều thập kỷ, họ cũng thừa nhận rằng nó không miễn phí.
Một trong những cái giá phải trả là mất việc làm tại những cộng đồng dễ bị tổn thương do sự cạnh tranh từ các nhà sản xuất nước ngoài.
Điều này tương tự với tác động của tiến bộ công nghệ đối với người lao động. “Việc làm trong ngành sản xuất, tính theo tỷ lệ lực lượng lao động, đã giảm ở khắp nơi. Đây không phải là câu chuyện riêng của nước Mỹ,” Gimber từ JPMorgan nói khi chỉ ra yếu tố tự động hóa.
Ông ví việc hỗ trợ người lao động bị ảnh hưởng bởi hàng nhập khẩu tăng cao với khái niệm “chuyển đổi công bằng” — tức là quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh cần công bằng, giảm thiểu tổn thất cho người lao động và cộng đồng.
Trong cả hai trường hợp, việc cung cấp kỹ năng mới hoặc đào tạo lại cho người lao động là yếu tố then chốt, Gimber nhận định.
Một cái giá khác của thương mại tự do là sự phụ thuộc vào các nhà sản xuất ở xa. Điều này trở nên rõ ràng trong đại dịch, khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn, gây thiếu hụt khẩu trang và thiết bị y tế tại Mỹ và nhiều nơi khác.
Tuy nhiên, các nhà kinh tế nhìn chung không coi thuế quan là cách tốt để thúc đẩy sản xuất nội địa. Fatas tại INSEAD cho rằng trợ cấp cho các ngành cụ thể là công cụ hiệu quả hơn, vì “nó có tác động trực tiếp hơn.”
Theo: CNN
