0
0
Sau 8 năm chịu cảnh báo IUU, ngành thủy sản Việt Nam đang tiến gần cơ hội được EU gỡ thẻ vàng. Tuy nhiên, cánh cửa mở rộng thị trường châu Âu sẽ đi kèm yêu cầu số hóa toàn diện chuỗi giá trị, đặt doanh nghiệp vào vòng sàng lọc khắt khe hơn.
Nỗ lực cải thiện quản lý và kỳ vọng gỡ thẻ vàng
Đoàn thanh tra của Ủy ban châu Âu dự kiến trở lại Việt Nam cuối năm nay để đánh giá việc khắc phục các khuyến nghị liên quan đến chống khai thác bất hợp pháp dưới cơ chế cảnh báo IUU. Đây là lần kiểm tra thứ năm và cũng được xem là thời điểm quan trọng nhất kể từ khi Việt Nam bị áp thẻ vàng vào năm 2017.
Cảnh báo IUU từng khiến uy tín thủy sản Việt Nam suy giảm mạnh tại thị trường EU. Thời kỳ đầu áp dụng, nhiều lô hàng bị kiểm tra 100%, thời gian thông quan kéo dài và chi phí tăng đáng kể. Doanh nghiệp chế biến buộc phải gia tăng nhập nguyên liệu từ thị trường khác với mức giá cao hơn, làm giảm sức cạnh tranh trên quy mô toàn ngành.
Những tồn tại trước đây chủ yếu xoay quanh tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài, hệ thống giám sát hành trình chưa đầy đủ và cơ sở dữ liệu nghề cá còn rời rạc.
Tuy nhiên, quá trình cải thiện đã diễn ra mạnh mẽ từ cuối năm 2023 đến nay. Tính đến tháng 10/2025, hơn 99% tàu từ 15m trở lên đã lắp thiết bị giám sát hành trình và gần như toàn bộ tàu cá trên cả nước đã được đưa vào cơ sở dữ liệu VNFishbase. Các địa phương đồng thời siết chặt kiểm soát tàu ra – vào cảng và đẩy nhanh việc đồng bộ hóa dữ liệu nghề cá theo hướng điện tử.
Cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng những chuyển biến này sẽ giúp Việt Nam sớm được gỡ “thẻ vàng”. Đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) nhận định các nhà nhập khẩu châu Âu vẫn đánh giá cao chất lượng hàng Việt, nhưng nếu thủ tục truy xuất kéo dài, lợi thế cạnh tranh sẽ dần mất đi.
Cơ hội phục hồi xuất khẩu và sức ép tiêu chuẩn số hóa
Nếu cảnh báo IUU được gỡ bỏ, một số nhóm sản phẩm có thể phục hồi nhanh hơn tại thị trường EU. Cá tra được kỳ vọng trở thành điểm sáng nhờ chuỗi sản xuất khép kín và khả năng đáp ứng tốt các tiêu chuẩn an toàn – yếu tố đang được thị trường châu Âu coi trọng. Tôm và cá ngừ cũng thuộc nhóm hưởng lợi khi nhu cầu tại các nước EU đang tăng trở lại và tỷ trọng sản phẩm giá trị gia tăng ngày càng lớn.
Tuy nhiên, triển vọng mở rộng thị trường không đi kèm sự dễ dãi. Từ tháng 1/2026, EU áp dụng quy định kiểm soát thủy sản theo chuẩn số hóa mới, chuyển toàn bộ hồ sơ giấy sang nền tảng điện tử, yêu cầu truy xuất theo thời gian thực và khắt khe hơn về tính bền vững. Đây được xem là bước thay đổi mạnh nhất của EU trong hơn một thập kỷ đối với chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.
Doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải rà soát toàn bộ quy trình quản lý dữ liệu, giảm phụ thuộc vào lưu trữ thủ công và chuẩn hóa thông tin đầu vào. Những công ty sở hữu chuỗi cung ứng minh bạch, chủ động về con giống, kiểm soát tốt nguyên liệu sẽ có khả năng thích ứng cao hơn. Ngược lại, nhóm doanh nghiệp còn phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu ngoài hệ thống sẽ đối mặt rủi ro lớn khi bị kiểm tra.
Trong bối cảnh kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang EU dự báo đạt khoảng 1,2 tỷ USD vào năm 2025, chuẩn số hóa mới được xem như phép thử đối với cả ngành. Nhiều doanh nghiệp lớn có tỷ trọng xuất khẩu sang châu Âu đáng kể như Minh Phú, Vĩnh Hoàn, Sao Ta hay Camimex đang tích cực nâng cấp nền tảng quản trị để tránh bị gián đoạn đơn hàng.
Thị trường xuất khẩu được dự báo tiếp tục đóng vai trò chủ lực trong tăng trưởng ngành thời gian tới. Dù kết quả kinh doanh đã phục hồi trong 9 tháng năm 2025, nhu cầu tiêu thụ quốc tế vẫn còn biến động khó lường. Giá nguyên liệu và chi phí đầu vào có xu hướng tăng trở lại, buộc doanh nghiệp phải tối ưu sản xuất và mở rộng thị trường để giữ vững biên lợi nhuận. Những đơn vị tự chủ giống, quản trị rủi ro tốt và có chiến lược đa dạng hóa thị trường được đánh giá sẽ duy trì tăng trưởng ổn định hơn.
