0
0
Đằng sau những hào nhoáng về lời hứa của trí tuệ nhân tạo (AI) là những thực tế khó khăn, đặc biệt liên quan đến cách công nghệ này có thể tác động đến những nhóm người vốn đã chịu thiệt thòi trong thế giới vận hành bằng dữ liệu.
Một báo cáo mới của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cho biết phần lớn lợi ích từ AI rất có thể sẽ rơi vào tay các quốc gia giàu có, trừ khi thế giới triển khai các biện pháp nhằm tận dụng công nghệ để thu hẹp khoảng cách trong việc tiếp cận nhu cầu cơ bản cũng như tri thức công nghệ cao.
Báo cáo được công bố hôm thứ Ba ví tình hình hiện nay với “Cuộc Đại Phân Hóa” thời Cách mạng Công nghiệp, khi nhiều quốc gia phương Tây hiện đại hóa nhanh chóng trong khi các nước khác bị tụt lại phía sau.
Câu hỏi về việc các doanh nghiệp và tổ chức sẽ sử dụng trí tuệ nhân tạo theo cách nào gần như là mối quan tâm chung, khi công nghệ này có khả năng thay đổi hoặc thay thế một số công việc vốn do con người đảm nhiệm thông qua máy tính và robot.
Tuy nhiên, theo nhóm tác giả, trong khi phần lớn sự chú ý dành cho trí tuệ nhân tạo xoay quanh năng suất, khả năng cạnh tranh và tăng trưởng, vấn đề quan trọng hơn là công nghệ này sẽ tác động thế nào đến cuộc sống con người.
Đây là bài toán đối với những cộng đồng mà phần lớn dân cư vẫn chật vật tiếp cận kỹ năng mới, nguồn điện ổn định và kết nối internet; đối với người cao tuổi; những nhóm người phải rời bỏ nhà cửa vì chiến tranh, xung đột hay thảm họa khí hậu. Đồng thời, những nhóm này có thể “vô hình” trong các bộ dữ liệu, tức bị loại khỏi quá trình phân tích và hoạch định chính sách, theo báo cáo.
“Là một công nghệ mang tính nền tảng, AI có thể nâng cao năng suất, khai mở ngành công nghiệp mới và giúp các quốc gia đi sau bắt kịp những nước đi trước,” báo cáo nêu.
Những lợi ích tiềm năng bao gồm khả năng tư vấn nông nghiệp hiệu quả hơn, phân tích hình ảnh X-quang trong vài giây, chẩn đoán y tế nhanh hơn, dự báo thời tiết và đánh giá thiệt hại thiên tai chính xác hơn – tất cả đều mang lại giá trị lớn cho các cộng đồng nông thôn và khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi thảm họa tự nhiên.
“Các hệ thống AI phân tích nghèo đói, y tế và rủi ro thiên tai cho phép đưa ra quyết định nhanh hơn, công bằng hơn và minh bạch hơn, biến dữ liệu thành quá trình học tập liên tục và lợi ích công,” báo cáo viết.
Tuy nhiên, ngay cả tại các quốc gia giàu có như Mỹ, rủi ro từ việc trung tâm dữ liệu tiêu thụ quá nhiều điện và nước đang làm dấy lên lo ngại. Việc tăng công suất điện để đáp ứng nhu cầu có thể cản trở nỗ lực giảm phát thải carbon từ nhiên liệu hóa thạch – yếu tố góp phần vào biến đổi khí hậu – đồng thời làm gia tăng nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.
Công nghệ trí tuệ nhân tạo cũng kéo theo các vấn đề về đạo đức, quyền riêng tư và an ninh mạng: giới nghiên cứu đã phát hiện tin tặc sử dụng AI để tự động hóa nhiều phần trong quá trình tấn công mạng. Ngoài ra còn có bài toán deepfake, vốn có thể lan truyền thông tin sai lệch hoặc tạo điều kiện cho hoạt động tội phạm.
Theo báo cáo, các quốc gia châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore có điều kiện tốt để khai thác AI, trong khi những nơi như Afghanistan, Maldives hay Myanmar lại thiếu kỹ năng, thiếu nguồn điện ổn định và những điều kiện cần thiết để tiếp cận năng lực tính toán của trí tuệ nhân tạo. Bất bình đẳng giữa các vùng trong cùng một quốc gia cũng khiến nhiều địa phương – kể cả ở các nền kinh tế phát triển – đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau.
Khoảng một phần tư dân số khu vực châu Á – Thái Bình Dương chưa có khả năng truy cập internet, theo báo cáo. Nếu không thu hẹp khoảng cách này, hàng triệu người sẽ bị loại khỏi hệ sinh thái thiết bị số, thanh toán số, định danh số, giáo dục và kỹ năng – những yếu tố thiết yếu để tham gia trọn vẹn nền kinh tế toàn cầu. Họ có thể “mắc kẹt ở phía bên kia của nền kinh tế toàn cầu vận hành bởi AI,” báo cáo cảnh báo.
Những rủi ro khác bao gồm thông tin sai lệch, giám sát xâm phạm quyền riêng tư và các hệ thống hoạt động như “hộp đen”, củng cố định kiến đối với nhóm thiểu số hoặc các nhóm yếu thế khác. Vì vậy, tính minh bạch và khung pháp lý hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo trí tuệ nhân tạo được sử dụng một cách công bằng và có trách nhiệm.
“AI đang trở thành hạ tầng thiết yếu tiếp theo của khu vực – tương tự như điện, đường sá và trường học – với những lợi ích nhanh hơn nhưng cũng kèm theo rủi ro lớn hơn,” báo cáo nhấn mạnh, đồng thời kêu gọi các chính phủ tăng đầu tư vào hạ tầng số, giáo dục và đào tạo, cạnh tranh lành mạnh cũng như chính sách an sinh.
“Mục tiêu,” bản báo cáo kết luận, “là dân chủ hóa quyền tiếp cận AI để mọi quốc gia và cộng đồng đều được hưởng lợi, đồng thời bảo vệ những nhóm dễ tổn thương nhất khỏi các tác động xáo trộn.”
Theo: AP
