0
0
Từ phong tục cổ truyền hàng nghìn năm tuổi đến cuộc cách mạng thanh toán số hóa mỗi dịp Tết Nguyên đán đang tạo ra sự thay đổi sâu sắc trong thói quen tiêu dùng và giao tiếp dịp Tết của hàng chục triệu người Việt.
Suốt nhiều thế kỷ, phong bao lì xì đã trở thành biểu tượng không thể thiếu trong văn hóa Tết của người Á Đông, mang ý nghĩa cầu chúc may mắn, tài lộc và khởi đầu tốt đẹp cho năm mới. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ tài chính và xu hướng không tiền mặt, hình thức lì xì điện tử đang từng bước thay thế phong bao giấy truyền thống.
Phong tục lì xì có nguồn gốc từ Trung Hoa cổ đại, xuất hiện cách đây hơn 2.000 năm dưới tên gọi “tiền áp tuế”. Theo các tài liệu lịch sử nhà Hán, người xưa dùng những đồng tiền xâu bằng chỉ đỏ tặng trẻ em vào đêm giao thừa với niềm tin đồng tiền sẽ xua đuổi tà ma và mang lại bình an trong năm mới. Đến thời nhà Đường và nhà Tống, tiền xu dần được đặt trong túi vải đỏ, rồi phát triển thành phong bao giấy đỏ như ngày nay.
Màu đỏ của phong bao không chỉ mang ý nghĩa may mắn mà còn gắn với quan niệm xua đuổi điều xấu trong văn hóa phương Đông. Qua nhiều thế kỷ, phong tục này lan rộng sang Việt Nam, Hàn Quốc, Singapore và nhiều quốc gia châu Á khác. Tại Việt Nam, lì xì xuất hiện phổ biến từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, cùng với sự giao thoa văn hóa Trung Hoa trong cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ và dần trở thành nét văn hóa toàn quốc.
Theo nghiên cứu của Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, đến thập niên 1990, gần 95% hộ gia đình Việt duy trì phong tục lì xì cho trẻ nhỏ và người cao tuổi trong dịp Tết. Trung bình mỗi gia đình chuẩn bị từ 20–40 phong bao, với mệnh giá phổ biến từ 10.000 đến 100.000 đồng. Đến giai đoạn 2015–2019, con số này tăng mạnh khi thu nhập cải thiện, nhiều gia đình chi 1–3 triệu đồng riêng cho tiền lì xì mỗi năm.
Tuy nhiên, hình thức lì xì truyền thống cũng kéo theo không ít bất tiện. Mỗi dịp giáp Tết, nhu cầu đổi tiền lẻ tăng đột biến, tạo ra thị trường ngầm đổi tiền với phí chênh từ 5–20%. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam từng ghi nhận năm 2018 có thời điểm lượng tiền lẻ lưu thông dịp Tết tăng hơn 30% so với các tháng bình thường, gây áp lực lớn cho hệ thống tiền tệ và chi phí in ấn.
Bước ngoặt bắt đầu xuất hiện từ khoảng năm 2016, khi các ví điện tử và ứng dụng ngân hàng số lần đầu triển khai tính năng “lì xì online”. Ban đầu, hình thức này chủ yếu được giới trẻ sử dụng do tính tiện lợi và mới lạ. Nhưng chỉ trong vòng chưa đầy một thập kỷ, lì xì điện tử đã lan rộng ra nhiều nhóm tuổi, đặc biệt sau giai đoạn bùng nổ thanh toán không tiền mặt trong đại dịch COVID-19.
Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, đến cuối năm 2024, Việt Nam có hơn 87% người trưởng thành sở hữu tài khoản ngân hàng, trong khi số lượng ví điện tử đang hoạt động vượt mốc 40 triệu. Riêng trong dịp Tết Nguyên đán 2024, tổng số giao dịch chuyển tiền cá nhân qua mobile banking tăng gần 65% so với tháng thường, với giá trị ước tính hơn 900.000 tỷ đồng, trong đó một phần lớn liên quan đến lì xì điện tử và quà Tết số.
Một báo cáo của Công ty nghiên cứu thị trường Decision Lab cho thấy 72% người dùng smartphone tại Việt Nam đã từng nhận hoặc gửi lì xì điện tử ít nhất một lần, trong khi 48% cho biết họ “ưu tiên lì xì online hơn tiền mặt” vì không cần chuẩn bị tiền lẻ và có thể gửi cho người thân ở xa. Đáng chú ý, nhóm tuổi từ 35–55, vốn trước đây trung thành với tiền mặt, hiện chiếm gần 40% tổng số người dùng lì xì điện tử.
Không chỉ dừng ở chuyển tiền, các nền tảng số còn tích hợp yếu tố trò chơi hóa như quay số may mắn, phong bao ngẫu nhiên hay lời chúc cá nhân hóa, khiến trải nghiệm lì xì trở nên tương tác hơn. Theo ước tính của một số doanh nghiệp fintech, trong mùa Tết 2025, mỗi người dùng trung bình mở từ 15–25 phong bao điện tử, cao gấp đôi số phong bao giấy truyền thống họ thường nhận trước đây.
Sự chuyển dịch này cũng tạo ra tác động kinh tế đáng kể. Chi phí in phong bao giấy – từng là thị trường trị giá hàng trăm tỷ đồng mỗi năm – đang dần thu hẹp. Hiệp hội In Việt Nam cho biết sản lượng phong bao lì xì năm 2024 giảm khoảng 30% so với giai đoạn trước đại dịch, trong khi nhiều cơ sở in chuyển sang các sản phẩm bao bì khác để bù đắp doanh thu.
Ở chiều ngược lại, thanh toán số hưởng lợi rõ rệt. Ngân hàng Nhà nước thống kê trong 5 năm từ 2020 đến 2024, giá trị giao dịch thanh toán không tiền mặt tăng trung bình 40–45% mỗi năm, riêng chuyển tiền qua di động tăng trên 70%/năm. Lì xì điện tử được xem là một trong những “cú hích hành vi” quan trọng, giúp người dân quen dần với việc chuyển tiền số trong các hoạt động đời sống thường nhật.
Tuy vậy, sự phổ biến của lì xì điện tử cũng đặt ra nhiều vấn đề xã hội mới. Không ít phụ huynh lo ngại trẻ em tiếp cận tiền bạc quá sớm qua điện thoại, thiếu cảm nhận giá trị vật chất thực tế. Một khảo sát của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2024 cho thấy 58% phụ huynh có con dưới 12 tuổi cảm thấy “khó kiểm soát chi tiêu” khi trẻ nhận tiền qua tài khoản số so với tiền mặt.
Ngoài ra, yếu tố cảm xúc của phong bao đỏ truyền thống – vốn gắn với nghi thức trao tay, lời chúc trực tiếp – đang dần bị thay thế bởi những cú chạm màn hình. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng dù tiện lợi, lì xì điện tử có thể làm phai nhạt phần nào giá trị tinh thần nếu không đi kèm sự tương tác trực tiếp giữa các thế hệ trong gia đình.
Tuy nhiên, ở góc độ dài hạn, phần lớn chuyên gia đều nhận định xu hướng số hóa là không thể đảo ngược. Lì xì điện tử đang trở thành một phần của hệ sinh thái tài chính số rộng lớn hơn, nơi các giao dịch nhỏ lẻ hàng ngày dần rời xa tiền mặt. Tại Trung Quốc – thị trường đi trước Việt Nam khoảng một thập kỷ – số phong bao điện tử được gửi qua WeChat trong Tết 2023 đã vượt 20 tỷ lượt, trong khi phong bao giấy truyền thống giảm mạnh ở các đô thị lớn.
Việt Nam dù quy mô nhỏ hơn nhưng tốc độ chuyển dịch được đánh giá nhanh. Nếu năm 2019 chỉ khoảng 20% người dùng từng thử lì xì online, thì đến 2024 con số này đã vượt 70%. Các tổ chức nghiên cứu fintech dự báo đến năm 2030, lì xì điện tử có thể chiếm trên 80–85% tổng giá trị lì xì dịp Tết, đặc biệt tại khu vực thành thị.
Từ một đồng tiền xu buộc chỉ đỏ thời cổ đại đến những giao dịch số chỉ mất vài giây trên smartphone, phong tục lì xì đã trải qua hành trình biến đổi kéo dài hàng nghìn năm. Dù hình thức thay đổi, ý nghĩa cốt lõi của việc trao gửi may mắn và lời chúc đầu năm vẫn được duy trì. Sự chuyển dịch sang lì xì điện tử phản ánh rõ nét cách công nghệ đang tái định hình các tập quán văn hóa truyền thống, mở ra một chương mới cho phong tục Tết trong thời đại số hóa.
