Lệch dòng vốn margin

Việc dòng vốn cho vay ngắn hạn (margin) trên thị trường chứng khoán chảy sang kênh dài hạn qua các giao dịch (deal) đang khiến thị trường lệch lạc và tiềm ẩn những rủi ro khó lường.

Lệch dòng vốn margin

Cung và cầu trên thị trường margin khách hàng lớn đang rất sôi động.

“Bên em đang có nguồn lãi suất tốt, tầm 500 tỷ đồng, lãi suất dưới 9%/năm, thông thường cho vay deal là 12%/năm”, những lời chào mời như vậy xuất hiện khá phổ biến ở nhân sự làm IB của một công ty chứng khoán. Doanh nghiệp này muốn hướng đến doanh nghiệp niêm yết có quy mô vốn điều lệ trên 6.000 tỷ đồng, tài chính lành mạnh, có quỹ dự án để bán, thu về dòng tiền trong thời gian tới.

Ở một công ty chứng khoán khác, nguồn tiền Hàn Quốc, cũng tìm kiếm các doanh nghiệp sản xuất để cho vay deal, lãi suất được trao đổi thấp hơn thị trường. Nhân sự CTCK này đã tiếp cận với một doanh nghiệp có kế hoạch phát hành trái phiếu ra công chúng với lãi suất khá hấp dẫn, gần 10%/năm trong năm đầu, các năm sau là lãi suất trung bình của 4 ngân hàng lớn cộng biên 3,5%/năm, tài sản bảo đảm là cổ phiếu của lãnh đạo doanh nghiệp. Tuy nhiên, công ty chứng khoán không mấy mặn mà với việc cho vay trái phiếu, mà ưu tiên cho vay deal.

Nhân sự IB một công ty chứng khoán cho biết vừa tham gia deal với một số công ty chứng khoán khác để cho một nhóm nhà đầu tư Việt Nam vay vốn, mua lại lô cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài. Từ lâu, nhóm nhà đầu tư trên không sử dụng deal nhưng gần đây có giao dịch thỏa thuận nên đã triển khai vay deal.

Thời điểm này, nhu cầu vay cầm cố cổ phiếu tăng cao khi nhiều nhà đầu tư lớn không tiếp cận được vốn ngân hàng. Các công ty chứng khoán lại có nguồn vốn nhàn rỗi khi thanh khoản thị trường xuống thấp, nhà đầu tư cá nhân đứng ngoài thị trường. Cung gặp cầu, nên dư nợ cho vay margin của các công ty chứng khoán tăng đột biến trong quý III/2024, trong khi giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên ở mức thấp và thị trường vẫn trong xu thế giảm điểm.

Thống kê của FiinTrade từ báo cáo tài chính quý III/2024 của 68 công ty chứng khoán (đại diện 99% quy mô vốn chủ sở hữu của toàn ngành) cho thấy, dư nợ margin đạt hơn 228.000 tỷ đồng tại thời điểm 30/9/2024, tăng 4% so với cuối quý II/2024.

Nhóm phân tích của Fiintrade cũng đưa ra một vài lưu ý về bức tranh dư nợ cho vay margin trong quý III/2024. Cụ thể, giá trị cho vay margin tiếp tục lập đỉnh mới trong quý III/2024, nhưng thanh khoản chung kém đi và cá nhân giảm mua ròng, thậm chí quay sang bán ròng trong tháng 8 – 9 qua khớp lệnh. Tỷ lệ đòn bẩy (margin/tổng vốn hóa điều chỉnh theo free-float) và tỷ lệ margin/giá trị giao dịch bình quân duy trì ở mức cao trong quý III/2024. Điều này cho thấy dư nợ margin tăng thêm không giúp đẩy nhanh vòng quay giao dịch trên thị trường (do gia tăng cho vay theo deal – thỏa thuận).

Tăng trưởng quy mô dư nợ cho vay margin không đồng đều ở các công ty chứng khoán. Tại thời điểm 30/9/2024, 7 công ty chứng khoán có dư nợ margin đạt trên 10.000 tỷ đồng. Trong đó, VCI là gương mặt mới nhất, với mức tăng 28,6% so với cuối quý II/2024 và tăng 77,5% so với cùng kỳ năm trước, đạt 10.100 tỷ đồng. Sáu công ty còn lại, gồm TCBS, SSI, HSC, Mirae Asset Việt Nam, VPS, VND ghi nhận mức tăng khiêm tốn, thậm chí là sụt giảm (như SSI, VND).

Ngược lại, quy mô dư nợ margin bất ngờ tăng mạnh trong quý III/2024 ở một số công ty chứng khoán nhỏ, bao gồm DSE (tăng 16,6%), KAFI (tăng 18,9%), Chứng khoán Liên Việt (tăng 496,5%).

Thống kê của VIS Rating, dựa trên số liệu của 30 công ty chứng khoán có tổng tài sản lớn nhất, cho thấy tỷ lệ dư nợ cho vay ký quỹ/giá trị giao dịch bình quân thị trường đã tăng từ mức 1.000% vào quý I năm nay lên gần 1.200% vào cuối quý III vừa qua.

VIS Rating cũng nhận định, cho vay ký quỹ với các khách hàng lớn gia tăng sẽ tăng rủi ro tổn thất với công ty chứng khoán.

Điểm đặc biệt lưu ý là khi margin tập trung cho khách hàng lớn thì rủi ro margin tập trung vào từng cổ phiếu. Rủi ro này không chỉ đến từ thị trường, mà còn đến từ nội tại doanh nghiệp. Cổ đông lớn có thể lạc quan với kết quả kinh doanh của doanh nghiệp nên cầm cố cổ phiếu ở mức giá cao. Hoặc doanh nghiệp có biến cố lớn làm định giá cổ phiếu giảm. Hoặc đơn giản là các sự cố ảnh hưởng đến năng lực tài chính của cổ đông lớn.

Hiệu ứng dây chuyền có thể xảy ra nếu thị trường có biến cố nào đó. Như nhận xét của ông Bùi Văn Huy, Giám đốc chi nhánh TP HCM CTCK DSC, nếu có sẽ khốc liệt với thị trường hơn cú sốc 2022.

Trong khi đó, các công ty chứng khoán vẫn đang chuẩn bị cho phương án tăng điều lệ để đáp ứng tổng vốn cho vay ký quỹ cũng như gia tăng giá trị khoản vay với từng khách hàng lớn, vốn bị giới hạn theo tỷ lệ không quá 3% vốn điều lệ với mỗi khách hàng, không quá 10% vốn chủ sở hữu với từng cổ phiếu.