34
0
Việc ông Lê Mạnh Hùng, Chủ tịch Tập đoàn Công nghiệp Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), được giao quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương đánh dấu sự trở lại của một “tư lệnh ngành” có nền tảng chuyên môn sâu về năng lượng sau gần hai thập kỷ.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, đẩy mạnh công nghiệp hóa gắn với chuyển đổi xanh và hội nhập sâu, nhiệm vụ đặt ra cho người đứng đầu ngành công thương không chỉ là điều hành, mà là tháo gỡ những nút thắt mang tính cấu trúc.
Trong số đó, hai bài toán lớn nổi lên rõ nét: ngành năng lượng – đặc biệt là cơ chế thị trường điện và niềm tin nhà đầu tư, và tỷ lệ nội địa hóa thấp của sản xuất công nghiệp, điển hình là ngành điện tử, trụ cột xuất khẩu nhưng giá trị gia tăng nội địa rất mỏng.
Năng lượng: Khi rủi ro chính sách trở thành chi phí vốn
Ngành năng lượng Việt Nam đang bước vào giai đoạn bản lề khi phải đồng thời đáp ứng ba yêu cầu: đảm bảo an ninh năng lượng, thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, và duy trì giá năng lượng hợp lý cho nền kinh tế. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt ra nhu cầu huy động nguồn vốn từ 120–200 tỷ USD trong vài thập kỷ tới, trong bối cảnh không còn cơ chế bảo lãnh Chính phủ như trước.
Tuy nhiên, thách thức lớn hơn cả không chỉ nằm ở quy mô vốn, mà ở niềm tin của nhà đầu tư đối với tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách. Trường hợp các dự án năng lượng tái tạo đang bị “mắc kẹt” sau giai đoạn bùng nổ cơ chế giá FIT là minh chứng điển hình.
Việc EVN đơn phương áp đặt giá bán điện mới cho các nhà máy theo hợp đồng đã ký không chỉ gây khó khăn dòng tiền cho doanh nghiệp trong nước, mà còn tạo ra hệ lụy lan rộng đối với môi trường đầu tư.
Trong một văn bản gửi nhà đầu tư mới đây, lãnh đạo BB Power Holdings (BBPH) thuộc hệ sinh thái Bitexco cho biết, trên cả nước có 85 dự án năng lượng tái tạo thuộc dạng chuyển tiếp, mặc dù đã ban hành cơ chế giá đàm phán từ đầu năm 2023 nhưng đến nay vẫn liên tục đưa ra các quy định làm thay đổi nội dùng đàm phán bất lợi cho nhà đầu tư dẫn đến các dự án chưa đàm phán được giá điện chính thức hoàn thành với EVN.
eVN đơn phương dừng thanh toán tiền điện của những nhà máy đang bán điện theo hợp đồng đã ký kết, gây hậu quả nặng nề trên diện rộng cho toàn bộ các nhà đầu tư Việt Nam và nhà đầu tư nước ngoài cùng các dự án năng lượng tái tạo (khoảng 172/173 doanh nghiệp). Với BBPH, toàn bộ dự án năng lượng mặt trời bị EVN đơn phương thanh toán theo mức giá trần chuyển tiếp (1.184,9 đồng/kWh) thay vì mức giá theo hợp đồng mua bán điện (giá FIT 2 là 7,09 Usdcent/kWh, tương đương với 1.783,2 VNĐ/kWh từ tháng 1/2025 đến nay.
Theo phản ánh từ thị trường, gần như toàn bộ các dự án năng lượng tái tạo – cả trong và ngoài nước – đều bị ảnh hưởng, kéo theo việc các nhà đầu tư nước ngoài bổ sung điều kiện thanh toán, trì hoãn các thương vụ M&A, thậm chí tái đánh giá chiến lược hiện diện tại Việt Nam.
Ở góc độ vĩ mô, điều này làm tăng chi phí vốn cho toàn ngành điện, khiến các lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi như LNG, điện gió ngoài khơi, năng lượng tái tạo gặp khó trong thu hút đầu tư, dù giá điện đã tăng lên mức 12–14 cent/kWh. Khi hợp đồng mua bán điện không còn được nhìn nhận là “cam kết cứng”, mọi cơ chế giá dù hấp dẫn cũng khó phát huy tác dụng.
Với xuất thân từ ngành dầu khí, tân quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương được kỳ vọng sẽ tiếp cận bài toán năng lượng theo hướng thị trường hơn, chú trọng chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và nhà đầu tư, thay vì chuyển rủi ro một chiều sang khu vực doanh nghiệp. Các vấn đề như bảo lãnh tỉ giá, cơ chế tín dụng, cam kết bao tiêu, hay định giá điện bằng ngoại tệ không chỉ là kỹ thuật hợp đồng, mà là nền tảng để tái lập niềm tin đầu tư trong một ngành đòi hỏi vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài.
Sản xuất công nghiệp: xuất khẩu lớn, giá trị nội địa mỏng
Nếu năng lượng là “đầu vào” của nền sản xuất, thì nội địa hóa là thước đo chất lượng của tăng trưởng công nghiệp. Thực tế cho thấy, dù Việt Nam đã trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu lớn trong nhiều ngành, đặc biệt là điện tử, nhưng phần giá trị gia tăng do doanh nghiệp trong nước nắm giữ vẫn còn hạn chế.
Ngành điện tử là ví dụ điển hình. Với sự hiện diện của các tập đoàn đa quốc gia như Samsung, Intel, LG, kim ngạch xuất khẩu điện tử năm 2024 đạt 126,5 tỷ USD, chiếm khoảng một phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Tuy nhiên, các doanh nghiệp FDI đóng góp tới 98% giá trị xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp nội chủ yếu tham gia ở các khâu gia công, lắp ráp, hoặc cung ứng đơn giản.
Nghiên cứu của Đại học RMIT Việt Nam cho thấy khoảng cách công nghệ giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI gần như không thu hẹp trong suốt một thập kỷ. Trung bình, doanh nghiệp nội chỉ vận hành ở mức 64% so với đường biên công nghệ do FDI thiết lập. Đáng chú ý, mức cải thiện năng suất của doanh nghiệp nội chủ yếu đến từ nỗ lực tự thân, chứ không phải từ hiệu ứng lan tỏa công nghệ.
Nguyên nhân sâu xa nằm ở cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu, nơi công nghệ lõi, thiết kế và tiêu chuẩn bị kiểm soát chặt chẽ bởi các tập đoàn nước ngoài. Các mạng lưới cung ứng của FDI – đặc biệt là từ Hàn Quốc và Nhật Bản – mang tính khép kín, hạn chế liên kết với doanh nghiệp địa phương. Trong khi đó, các liên kết công nghệ chỉ thực sự hình thành khi có ràng buộc chính sách hoặc liên doanh bắt buộc.
Điều này đặt ra câu hỏi lớn cho chính sách công nghiệp: liệu chiến lược thu hút FDI hiện nay có đang thiên về số lượng hơn chất lượng, và liệu Việt Nam có đang đối mặt với nguy cơ “càng nhiều FDI, càng khó nâng cấp năng lực nội địa”?
Trong bối cảnh đó, thách thức với tân quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương không chỉ là xử lý từng vụ việc riêng lẻ, mà là định hình lại cách tiếp cận chính sách ở cả hai trụ cột: năng lượng và công nghiệp.
Với năng lượng, trọng tâm không chỉ là triển khai Quy hoạch điện VIII, mà là tái thiết khung thể chế để thị trường điện vận hành minh bạch, hợp đồng được tôn trọng, rủi ro được phân bổ hợp lý. Đây là điều kiện tiên quyết để huy động nguồn vốn dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng đòi hỏi chi phí lớn và công nghệ cao.
Với sản xuất công nghiệp, bài toán không dừng ở tăng kim ngạch xuất khẩu, mà là nâng tỷ lệ nội địa hóa và năng lực công nghệ của doanh nghiệp trong nước. Các chính sách khuyến khích sử dụng nhà cung cấp nội địa, yêu cầu ngưỡng nội địa hóa phù hợp, thúc đẩy R&D chung, và học hỏi công nghệ có điều kiện cần được thiết kế tinh tế hơn, tránh xung đột với cam kết hội nhập nhưng vẫn tạo động lực nâng cấp chuỗi giá trị.
Công thương là ngành chiếm tới 60% GDP, gắn trực tiếp với khu vực kinh tế tư nhân và mục tiêu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ. Việc tháo gỡ hai nút thắt lớn – năng lượng và nội địa hóa – vì thế không chỉ là nhiệm vụ của một nhiệm kỳ, mà là bài toán nền tảng cho chiến lược phát triển dài hạn của Việt Nam trong giai đoạn tới.
