0
0
Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang trên đà hồi phục và tăng trưởng, nhu cầu về nguồn lực tài chính để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Theo các đánh giá chuyên sâu từ Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), chỉ riêng trong vòng 5 năm tới, nền kinh tế nước ta cần được bổ sung một lượng vốn khổng lồ, ước tính dao động từ 250 đến 350 tỷ USD.
Con số này mở ra một dư địa tăng trưởng cực lớn cho thị trường vốn, đặc biệt là kênh huy động qua trái phiếu. Về mặt lý thuyết, thị trường trái phiếu được kỳ vọng sẽ đóng vai trò là “kênh dẫn vốn” chủ lực, giúp san sẻ gánh nặng vốn đang đè nặng lên vai hệ thống ngân hàng thương mại.
Tuy nhiên, bức tranh thực tế lại cho thấy một gam màu chưa thực sự tươi sáng khi dòng vốn chảy vào kênh này vẫn chưa đạt được độ “sôi động” như kỳ vọng. Nguyên nhân sâu xa nằm ở những hạn chế mang tính cấu trúc liên quan đến kỳ hạn phát hành, cơ sở nhà đầu tư và tính thanh khoản của thị trường.
Thách thức từ sự lệch pha kỳ hạn và áp lực lên hệ thống ngân hàng
Một trong những đặc điểm nổi bật nhưng cũng là điểm yếu chí mạng của thị trường tài chính Việt Nam hiện nay là sự phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng. Ông Nguyễn Bá Hùng, chuyên gia kinh tế trưởng của ADB tại Việt Nam, đã chỉ ra rằng quy mô tín dụng hiện tại đã chạm ngưỡng tương đương 130% GDP. Đây là một tỷ lệ rất cao, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với an toàn hệ thống tài chính quốc gia.
Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ, nguồn vốn huy động của các ngân hàng thương mại chủ yếu là tiền gửi ngắn hạn từ dân cư, trong khi nhu cầu vay vốn của doanh nghiệp lại thường là trung và dài hạn để phục vụ sản xuất kinh doanh và đầu tư dự án. Thực tế cho thấy, thời hạn cho vay phổ biến của các ngân hàng thường không vượt quá 7 năm, nhưng tỷ trọng dư nợ trung và dài hạn lại chiếm tới 40% tổng dư nợ toàn hệ thống. Sự chênh lệch này đang tạo ra một áp lực khổng lồ về rủi ro mất cân đối kỳ hạn (maturity mismatch).
Trong bối cảnh đó, thị trường trái phiếu doanh nghiệp – nơi được kỳ vọng sẽ cung cấp nguồn vốn dài hạn “bền bỉ” cho nền kinh tế – lại chưa thể hiện được vai trò của mình. Thay vì bổ trợ cho kênh tín dụng, cấu trúc kỳ hạn của trái phiếu hiện nay lại đang có xu hướng “ngân hàng hóa”. Phần lớn khối lượng trái phiếu phát hành (chiếm hơn một nửa) chỉ có kỳ hạn ngắn từ 1 đến 3 năm.
Các loại trái phiếu có kỳ hạn trung bình từ 5 đến 10 năm chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn, và thị trường gần như vắng bóng hoàn toàn các loại trái phiếu có kỳ hạn trên 10 năm. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp vẫn đang phải sử dụng các nguồn vốn ngắn hạn để tài trợ cho các dự án dài hạn, một chiến lược tài chính chứa đựng nhiều rủi ro thanh khoản.
Bên cạnh đó, dự báo từ Bộ Tài chính cho thấy giai đoạn 2026-2030 sẽ chứng kiến nhu cầu vốn đầu tư phát triển tăng gấp đôi so với giai đoạn 5 năm trước đó. Bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Các định chế tài chính, nhận định rằng đây vừa là cơ hội nhưng cũng là thách thức cực đại. Khi các ngân hàng thương mại buộc phải tập trung nguồn lực cho tín dụng cốt lõi, khả năng họ tham gia đầu tư vào trái phiếu Chính phủ hay trái phiếu doanh nghiệp sẽ bị thu hẹp đáng kể, đòi hỏi thị trường phải tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới.
Hoàn thiện khung pháp lý và mở rộng cơ sở nhà đầu tư để phát triển bền vững
Để giải quyết bài toán hóc búa này, việc tái cấu trúc thị trường và hoàn thiện khung pháp lý được xem là chìa khóa then chốt. Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là cơ sở nhà đầu tư còn quá mỏng và thiếu chiều sâu. Thị trường đang thiếu vắng sự tham gia mạnh mẽ của các nhà đầu tư tổ chức có tiềm lực tài chính lớn và tầm nhìn dài hạn như các quỹ hưu trí, quỹ bảo hiểm hay các quỹ đầu tư chuyên nghiệp.
Về phía cơ quan quản lý, bà Phạm Thị Thùy Linh từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân loại và quản lý thị trường thứ cấp. Hiện nay, thị trường trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ chủ yếu dựa trên cơ chế giao dịch thỏa thuận song phương, khiến tính thanh khoản thấp và khó thu hút dòng tiền lớn. Định hướng sắp tới là tập trung phát triển phân khúc nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp, những người có khả năng đánh giá rủi ro và đồng hành lâu dài cùng doanh nghiệp.
Một tín hiệu tích cực đáng ghi nhận là sự ra đời của Nghị định 245/2025/NĐ-CP, dự kiến có hiệu lực từ tháng 9/2025. Theo phân tích từ Chứng khoán An Bình (ABS), văn bản pháp lý này sẽ tạo ra những thay đổi mang tính nền tảng. Các quy định mới sẽ siết chặt điều kiện phát hành theo hướng minh bạch và an toàn hơn, bao gồm yêu cầu bắt buộc về xếp hạng tín nhiệm đối với trái phiếu và giới hạn tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu ở mức tối đa 5 lần.
Đáng chú ý, nghị định này cũng hướng tới việc đơn giản hóa quy trình phê duyệt và rút ngắn đáng kể thời gian đưa trái phiếu lên giao dịch trên thị trường thứ cấp từ 90 ngày xuống còn 30 ngày. Những cải cách này được kỳ vọng sẽ giúp khơi thông dòng chảy vốn, tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và thúc đẩy thị trường phát triển theo hướng chuyên nghiệp hơn.
Song song với các nỗ lực về chính sách, hoạt động tái cơ cấu nợ của các tổ chức phát hành cũng đang diễn ra mạnh mẽ. Theo số liệu từ Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA), tổng giá trị trái phiếu được mua lại trước hạn từ đầu năm đến nay đã đạt hơn 281.000 tỷ đồng, tăng trưởng hơn 50% so với năm trước, trong đó nhóm ngân hàng đóng vai trò chủ đạo.
Điều này cho thấy các tổ chức phát hành đang chủ động quản lý dòng tiền và giảm thiểu áp lực nợ, tạo tiền đề cho một chu kỳ tăng trưởng mới ổn định và bền vững hơn trong tương lai.
