0
0
Khi thu nhập tăng chậm hơn tốc độ tiêu dùng dịp lễ, bài toán quản lý chi tiêu Tết đang trở thành áp lực tài chính với hàng triệu gia đình Việt, buộc nhiều người phải vay mượn hoặc thắt chặt sinh hoạt ngay sau kỳ nghỉ.
Tết Nguyên đán từ lâu không chỉ là dịp sum họp mà còn là mùa cao điểm chi tiêu lớn nhất trong năm của người Việt. Từ mua sắm thực phẩm, quà biếu, lì xì, du lịch cho đến sửa sang nhà cửa, tổng chi phí Tết thường tương đương từ một đến ba tháng thu nhập của nhiều hộ gia đình. Khi thu nhập không tăng tương ứng, việc “vung tay quá trán” trong vài tuần lễ có thể để lại hệ quả tài chính kéo dài nhiều tháng sau đó.
Theo khảo sát của Nielsen Việt Nam những năm gần đây, chi tiêu dịp Tết thường chiếm khoảng 20–35% tổng chi tiêu cả quý I của các hộ gia đình thành thị. Riêng nhóm thu nhập trung bình, mức chi trung bình cho Tết dao động từ 7–15 triệu đồng/hộ, trong khi tại các đô thị lớn con số này có thể lên tới 20–30 triệu đồng nếu tính thêm du lịch và quà biếu.
Một khảo sát khác của Decision Lab cho thấy hơn 62% người Việt thừa nhận “tiêu nhiều hơn kế hoạch ban đầu trong dịp Tết”, trong đó gần 40% cho biết họ phải cắt giảm mạnh chi tiêu trong tháng sau Tết để bù đắp. Đáng chú ý, khoảng 18–22% người được hỏi từng vay mượn hoặc dùng thẻ tín dụng để chi tiêu Tết, dẫn đến áp lực trả nợ kéo dài sang quý II.
Nguyên nhân chính đến từ tâm lý “Tết là phải đủ đầy”. Người tiêu dùng sẵn sàng mua sắm vượt nhu cầu thực tế vì lo thiếu thốn, ngại “không bằng nhà người khác”, hoặc chiều theo các chương trình khuyến mãi dồn dập cuối năm. Theo số liệu từ Bộ Công Thương, tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng trong tháng giáp Tết thường cao hơn trung bình các tháng khác từ 25–40%, riêng nhóm thực phẩm, bánh kẹo và đồ uống có thể tăng tới 50–70%.
Không chỉ mua sắm, chi phí quà biếu và lì xì cũng ngày càng phình to. Nếu giai đoạn 2010–2012, mức lì xì phổ biến chỉ 10.000–20.000 đồng/phong bao, thì hiện nay nhiều gia đình thành thị sử dụng mệnh giá 50.000–200.000 đồng như mức “bình thường”. Với một gia đình có 20–30 người thân, tổng tiền lì xì dễ dàng vượt 2–4 triệu đồng, chưa kể quà Tết cho họ hàng, đối tác, thầy cô, hàng xóm.
Du lịch Tết cũng trở thành xu hướng chi tiêu lớn. Tổng cục Du lịch từng ghi nhận các kỳ nghỉ Tết gần đây có từ 8–10 triệu lượt khách nội địa, với mức chi tiêu trung bình 3–5 triệu đồng/người/chuyến. Một gia đình 4 người đi du lịch Tết hoàn toàn có thể tiêu tốn 15–25 triệu đồng chỉ trong vài ngày.
Khi cộng dồn các khoản trên, tổng chi tiêu Tết của một hộ gia đình thành thị trung bình dễ chạm mốc 15–30 triệu đồng, thậm chí cao hơn nếu có du lịch hoặc quà biếu lớn. Trong khi đó, theo Tổng cục Thống kê, thu nhập bình quân tháng của lao động Việt Nam năm gần đây chỉ khoảng 7–8 triệu đồng. Điều này đồng nghĩa nhiều gia đình đang “tiêu trước” 2–4 tháng thu nhập cho một kỳ nghỉ kéo dài chưa tới hai tuần.
Hệ quả là tình trạng hụt tiền sau Tết diễn ra phổ biến. Các ngân hàng và công ty tài chính tiêu dùng thường ghi nhận nhu cầu vay tiêu dùng tăng mạnh trong tháng 2–3 hàng năm, ngay sau kỳ nghỉ Tết. Một số tổ chức tín dụng cho biết dư nợ vay ngắn hạn phục vụ chi tiêu cá nhân sau Tết thường tăng 10–15% so với cuối năm trước.
Vấn đề không nằm ở việc chi tiêu cho Tết, mà ở cách chi thiếu kế hoạch. Nhiều chuyên gia tài chính cá nhân cho rằng ngân sách Tết nên được xây dựng ít nhất 1–2 tháng trước kỳ nghỉ, dựa trên thu nhập thực tế và các khoản chi cố định trong năm. Một nguyên tắc phổ biến được khuyến nghị là tổng chi Tết không nên vượt quá 1 tháng thu nhập đối với hộ thu nhập trung bình và tối đa 1,5 tháng thu nhập đối với hộ có tài chính ổn định.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn người Việt không lập ngân sách chi tiết. Theo khảo sát của Visa Việt Nam, chỉ khoảng 30% người tiêu dùng có kế hoạch tài chính rõ ràng cho các dịp chi tiêu lớn, trong khi số còn lại chi theo cảm tính và điều chỉnh sau.
Một trong những cách hiệu quả để tránh “rỗng túi” sau Tết là phân bổ chi tiêu theo nhóm ưu tiên. Nhóm thiết yếu gồm thực phẩm, nhu yếu phẩm, lì xì cơ bản và đi lại nên chiếm phần lớn ngân sách. Nhóm thứ hai là quà biếu và trang trí, có thể linh hoạt cắt giảm bằng cách chọn quà thiết thực hoặc tự chuẩn bị. Nhóm cuối cùng là du lịch và mua sắm không cần thiết – thường là nguyên nhân lớn nhất khiến ngân sách đội lên.
Việc mua sắm sớm trước Tết cũng giúp tiết kiệm đáng kể. Số liệu từ các hệ thống bán lẻ cho thấy giá nhiều mặt hàng thực phẩm và đồ gia dụng tăng từ 5–15% trong tuần cận Tết do nhu cầu cao. Người mua trước 2–4 tuần có thể tiết kiệm từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng tùy quy mô chi tiêu.
Đối với lì xì, nhiều chuyên gia khuyến nghị tập trung vào ý nghĩa tinh thần thay vì chạy theo mệnh giá. Việc giữ mức lì xì ổn định qua các năm giúp tránh “lạm phát lì xì” và giảm áp lực tài chính. Thực tế, trẻ nhỏ thường quan tâm nhiều hơn đến phong bao đỏ và lời chúc hơn là số tiền bên trong.
Một xu hướng tích cực gần đây là sử dụng ví điện tử và chuyển khoản để theo dõi chi tiêu Tết. Các ứng dụng tài chính cá nhân cho phép phân loại chi phí theo từng nhóm, giúp người dùng nhìn rõ mình đã tiêu bao nhiêu cho ăn uống, quà cáp hay giải trí. Theo một khảo sát fintech năm 2024, những người theo dõi chi tiêu trên ứng dụng có khả năng vượt ngân sách thấp hơn khoảng 25% so với nhóm không ghi chép.
Quan trọng hơn cả là chuẩn bị quỹ Tết từ sớm. Việc trích ra 5–10% thu nhập hàng tháng trong suốt năm cho quỹ lễ Tết có thể giúp mỗi gia đình tích lũy được 6–12 triệu đồng mà không tạo áp lực dồn vào cuối năm. Đây là cách nhiều hộ gia đình có thu nhập ổn định đang áp dụng để tránh phải vay mượn hoặc cắt giảm mạnh chi tiêu sau kỳ nghỉ.
Ở góc độ kinh tế vĩ mô, chi tiêu Tết cao giúp kích cầu tiêu dùng và thúc đẩy tăng trưởng ngắn hạn. Tuy nhiên, ở góc độ cá nhân, việc chi vượt khả năng tài chính có thể tạo ra vòng xoáy nợ ngắn hạn và tâm lý căng thẳng kéo dài. Một nghiên cứu về hành vi tài chính hộ gia đình châu Á cho thấy các cú sốc chi tiêu theo mùa lễ hội là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến người thu nhập trung bình rơi vào tình trạng thiếu hụt tiền mặt.
Tết đủ đầy không nhất thiết phải đồng nghĩa với chi tiêu lớn. Khi ngân sách được kiểm soát, người tiêu dùng có thể tận hưởng kỳ nghỉ trọn vẹn mà không mang theo áp lực tài chính sang năm mới. Việc chuyển từ tư duy “chi cho xứng Tết” sang “chi trong khả năng” đang dần trở thành xu hướng của nhóm gia đình trẻ tại các đô thị lớn – những người ưu tiên ổn định tài chính dài hạn hơn hình thức ngắn hạn.
Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng tăng, quản lý chi tiêu Tết không chỉ là kỹ năng tài chính cá nhân mà còn là yếu tố quan trọng giúp duy trì chất lượng sống bền vững. Một kỳ nghỉ vui vẻ sẽ trọn vẹn hơn rất nhiều khi sau Tết, ngân sách gia đình vẫn cân đối, không phải thắt lưng buộc bụng hay gánh thêm nợ tiêu dùng.
