0
0
Thượng đỉnh BRICS diễn ra tại New Delhi đã chính thức thông qua tuyên bố chung, làm rõ quan điểm của khối về vấn đề tiền tệ và cấu trúc tài chính quốc tế. Trái với những kỳ vọng về một đồng tiền cạnh tranh trực tiếp với USD, nhóm quyết định tập trung vào giải pháp hạ tầng và giao dịch nội tệ mang tính phòng ngừa rủi ro.
Định hướng gia tăng nội tệ và cơ chế phòng thủ trong mạng lưới tài chính quốc tế
Khép lại Thượng đỉnh BRICS diễn ra tại New Delhi, hình ảnh đoàn kết giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Tổng thống Nga Vladimir Putin, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi thể hiện sự mở rộng quy mô của khối gồm 11 thành viên. Tuy nhiên, phía sau bức tranh chung vẫn tồn tại những góc nhìn đa dạng về lộ trình ứng xử với đồng USD trên thị trường tài chính quốc tế.
Văn kiện chính thức được các nhà lãnh đạo thông qua tại New Delhi không đưa ra bất kỳ đề xuất nào về việc phát hành một đồng tiền chung cho khối BRICS. Đồng thời, văn kiện này cũng không đặt ra mục tiêu thay thế vị thế của đồng USD trong cấu trúc tài chính quốc tế hiện hành. Thay vào đó, định hướng cốt lõi của BRICS là thúc đẩy việc sử dụng đồng nội tệ trong thanh toán thương mại song phương.
Các quốc gia thành viên tập trung vào việc kết nối hạ tầng thanh toán hiện có và thiết lập các kênh giao dịch an toàn. Mục tiêu chính là đảm bảo hoạt động thương mại vẫn diễn ra thông suốt ngay cả khi một quốc gia gặp phải các hạn chế tiếp cận hệ thống do phương Tây chi phối. Giới phân tích đánh giá đây là một chiến lược phòng vệ nhằm giảm bớt tổn hại, thay vì kế hoạch đảo ngược trật tự tiền tệ toàn cầu.
Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi cùng các quan chức New Delhi đã kiên quyết bác bỏ ý tưởng thành lập đồng tiền chung. Quan điểm này cũng nhằm xoa dịu những lo ngại từng được Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra đối với các động thái của BRICS. Quan chức phụ trách vấn đề BRICS của Ấn Độ, ông Sudhakar Dalela, khẳng định hiện hoàn toàn không có đề xuất nào về việc tạo ra một đồng tiền chung cho cả khối.
Theo ông Sudhakar Dalela, việc mở rộng thanh toán bằng nội tệ giữa các quốc gia chỉ là một giải pháp mang tính thực tiễn. Mục đích chính là làm giảm chi phí giao dịch song phương và đóng vai trò bổ sung cho hệ thống thanh toán hiện hành trên toàn cầu. Tuyên bố New Delhi theo đó đã giao nhiệm vụ cho Nhóm công tác thanh toán BRICS tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về khả năng kết nối mạng lưới.
Nhóm công tác này sẽ tập trung vào việc hoàn thiện các kênh truyền thông tài chính và khuyến khích gia tăng tỷ trọng sử dụng nội tệ. Văn kiện hội nghị cũng nhìn nhận thực tế rằng không có một mô hình hay giải pháp đơn lẻ nào có thể áp dụng chung cho tất cả các thành viên. Điểm mấu chốt nằm ở động cơ thực sự phía sau quá trình điều chỉnh chính sách của từng quốc gia.
Đánh giá về động thái này, chuyên gia Sourabh Gupta từ Viện Nghiên cứu Trung – Mỹ nhận định BRICS không theo đuổi mục tiêu loại bỏ hoàn toàn USD. Phần lớn các giao dịch thương mại của các nước thành viên vẫn sẽ tiếp tục được định giá bằng đồng tiền này. Điểm khác biệt là họ tìm cách hạn chế khả năng USD bị biến thành công cụ tạo sức ép địa chính trị.
Trong mô hình giao dịch mới, các hợp đồng vẫn có thể lấy USD làm đơn vị định giá niêm yết. Tuy nhiên, khâu thanh toán thực tế sẽ được thực hiện thông qua mạng lưới các ngân hàng nằm ngoài sự quản lý trực tiếp từ Bộ Tài chính Mỹ. Cơ chế này giúp các bên tận dụng sự ổn định của đồng bạc xanh nhưng giảm thiểu rủi ro từ hạ tầng thanh toán đi kèm.
Giải pháp này mang ý nghĩa đặc biệt cấp thiết đối với những quốc gia như Nga và Iran. Hệ thống thanh toán xuyên biên giới hiện nay phụ thuộc lớn vào ngân hàng đại lý, mạng lưới tin nhắn SWIFT và các hạ tầng liên kết chặt chẽ với Mỹ. Sau những biến động vào năm 2022, Nga phải đối mặt với áp lực lớn khi hàng loạt ngân hàng bị gạt khỏi các kênh thanh toán này, trong khi Iran đã trải qua tình trạng tương tự từ lâu.
Dù các quốc gia thành viên khác chưa chịu áp lực trực tiếp ở mức độ tương tự, nhưng nguy cơ từ các biện pháp trừng phạt thứ cấp và rào cản thuế quan từ Washington vẫn tồn tại. Điều này thúc đẩy cả khối quan tâm hơn tới việc xây dựng các phương án tài chính quốc tế mang tính dự phòng để tự bảo vệ hệ thống thương mại của mình.
Thực tế ứng dụng BRICS Pay và bài toán cải cách thể chế đa phương
Một trong những thử nghiệm đáng chú ý nhất trong nỗ lực thiết lập hạ tầng mới là dự án BRICS Pay do Hội đồng Kinh doanh BRICS thúc đẩy. Hệ thống này hướng tới việc cho phép người dân thực hiện các giao dịch bằng nội tệ tại các quốc gia thành viên thông qua thiết bị di động và mã QR.
Theo lý thuyết, một du khách Brazil khi đến Mumbai hoặc một sinh viên Trung Quốc mua sắm tại Cape Town có thể thanh toán trực tiếp bằng đồng tiền của họ. Quá trình này không đòi hỏi phải quy đổi trung gian qua USD hay phụ thuộc vào mạng lưới thẻ quốc tế của Mỹ. Tuy nhiên, hệ thống BRICS Pay hiện vẫn chưa chính thức đi vào vận hành thương mại.
Ngay cả khi được hoàn thiện, BRICS Pay cũng được dự báo khó tạo ra tác động thay đổi diện mạo ngành tài chính quốc tế. Giám đốc Chương trình Global South tại Viện Quincy, ông Sarang Shidore, chỉ ra rằng hệ thống này về cơ bản phục vụ cho phân khúc thanh toán bán lẻ. Trong khi đó, các giao dịch thương mại quy mô lớn giữa các chính phủ và tập đoàn mới là yếu tố quyết định nhu cầu nắm giữ USD.
Song song với việc thử nghiệm hạ tầng kỹ thuật, BRICS tiếp tục gia tăng áp lực đòi hỏi cải cách các định chế tài chính quốc tế truyền thống. Các bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương trong khối đã đồng loạt kêu gọi điều chỉnh lại hệ thống hạn ngạch tại Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).
Họ cũng yêu cầu gia tăng quyền quyết định cho các nền kinh tế mới nổi tại Ngân hàng Thế giới (WB), đồng thời mở rộng cơ hội đảm nhận vị trí lãnh đạo tại các tổ chức này cho những ứng viên ngoài khu vực phương Tây. Tham dự hội nghị cùng lãnh đạo WTO, WHO, Ngân hàng Phát triển Mới và Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với việc cải cách hệ thống đa phương.
Theo quan điểm của giới nghiên cứu Trung Quốc, khối BRICS đang kiên trì theo đuổi chiến lược hai hướng song song. Một mặt, họ thúc đẩy sự thay đổi từ bên trong các thể chế tài chính quốc tế hiện hữu. Mặt khác, họ âm thầm xây dựng các cơ chế thay thế để chủ động ứng phó trong trường hợp các nỗ lực cải cách không đạt kết quả.
Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Quốc tế thuộc Đại học Phúc Đán, ông Lin Minwang, nhận định nền kinh tế của các nước BRICS còn khá phân mảnh. Lợi ích chiến lược giữa các thành viên chưa đủ độ đồng nhất để tạo nền tảng cho việc ra đời một đồng tiền chung. Việc mở rộng thanh toán bằng nội tệ dù đang tiến triển chậm nhưng ổn định, song chưa thể gây ra tác động đáng kể lên vị thế độc tôn của USD trong tương lai gần.
