Blockchain: nhà đầu tư chuyên nghiệp cũng có thể thành nạn nhân

Từ lời hứa “lợi nhuận chắc thắng”, cam kết đầu tư vào hạ tầng công nghệ, cho đến việc tự ý thay đổi token và đóng băng thông tin dự án, nhiều nhà đầu tư Việt Nam đã rơi vào cảnh “mất trắng” chỉ sau một vài năm đặt niềm tin vào thị trường blockchain.

Những vụ việc liên quan đến IronSail và Kardiachain (KAI chain) được xem là điển hình cho rủi ro lớn trong lĩnh vực tài sản số. Các chuyên gia của Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) cảnh báo, ngay cả các nhà đầu tư chuyên nghiệp cũng có thể trở thành nạn nhân nếu không có kỹ năng thẩm định và giám sát dòng vốn.

Cam kết hàng chục triệu USD rồi… biến mất

Câu chuyện của anh H., cựu nhân viên Công ty Whydah và đồng thời là nhà đầu tư vào dự án IronSail, phản ánh hậu quả nặng nề mà nhiều người đang phải đối diện. Anh H. và các đồng nghiệp cũ tin tưởng vào doanh nghiệp, góp tổng cộng khoảng 250.000 USD. Dự án IronSail được công bố từ năm 2021 với mức gọi vốn khoảng 25 triệu USD, kèm lời hứa phân bổ minhh bạch: 80% phát triển hạ tầng game, 15% xây dựng cộng đồng – truyền thông, và 5% chi phí vận hành.

Thế nhưng thực tế hoàn toàn trái ngược. Đến cuối năm 2022, dự án dừng hoạt động, các kênh truyền thông đóng cửa, văn phòng ngừng tiếp nhận thông tin, và sau đó Công ty Whydah giải thể. Khi nhà đầu tư tìm đến văn phòng, câu trả lời họ nhận được chỉ là: “Không biết, không liên quan”.

Phân tích dữ liệu on-chain từ tháng 2/2023 cho thấy phần lớn dòng tiền không được sử dụng đúng cam kết. Tiền từ ví gọi vốn được chuyển sang ví liên quan tới hai dự án game Mytheria và Ark Rivals, tuy nhiên sau quý III/2022 không ghi nhận bất kỳ hoạt động đầu tư hay triển khai nào tiếp theo. Khoảng 5 triệu USDT được đem đi đầu tư DeFi, và sau biến cố USDT mất neo vào tháng 5/2022, ví đầu tư này bị thua lỗ nặng, hiện vẫn còn hơn 551.000 USDT chưa được rút. Đặc biệt, nhiều giao dịch trị giá từ 100.000 đến 1,6 triệu USDT được chuyển lên Binance, Houbi và FTX, nhưng không hề có báo cáo giải trình dòng vốn.

Chuyên gia VBA nhận định: “Dữ liệu xác nhận rõ mục đích sử dụng vốn đã thay đổi so với cam kết ban đầu, dẫn đến nguy cơ chiếm đoạt”.

Dự án KAI chain: Hủy hợp đồng, đổi token và chiếm đoạt tài sản

Không chỉ IronSail, vụ việc liên quan Kardiachain (KAI chain) cũng gây bức xúc khi chủ dự án tự ý hủy hợp đồng mua token của nhà đầu tư. Theo thỏa thuận ban đầu, token sẽ được phát hành trên blockchain cụ thể và có giá trị thị trường. Tuy nhiên sau đó, doanh nghiệp đơn phương phát hành loại token khác trên một mạng lưới khác, bị nhà đầu tư gọi là “token giả”. Điều này khiến toàn bộ giá trị tài sản bị vô hiệu hóa, nhà đầu tư không thể chuyển đổi hay thu hồi.

Một trường hợp đặc biệt, nhà đầu tư đã chuyển 200 triệu đồng vào tài khoản cá nhân chủ dự án để mua token, nhưng sau khi bị hủy hợp đồng, số tiền này cũng không được hoàn lại. Tổng thiệt hại ước tính trong vụ KAI chain có thể lên đến 70 triệu USD.

Khó xử lý pháp lý: tài sản có thật nhưng… luật chưa kịp

Mặc dù có dấu hiệu của hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, sử dụng công nghệ viễn thông và yếu tố quốc tế, nhưng việc xử lý lại vô cùng phức tạp. Nguyên nhân chính nằm ở khoảng trống pháp lý tại Việt Nam.

Ở giai đoạn 2020-2021, khi các vụ việc xảy ra, tiền điện tử chưa được công nhận là tài sản. Vì vậy, dù có đầy đủ chứng cứ giao dịch on-chain và dòng tiền chuyển khoản ngân hàng, cơ quan chức năng vẫn gặp lúng túng trong việc xác định cấu thành tội phạm. Không ít đơn tố cáo bị chuyển qua lại giữa các cấp vì lý do “chưa xác định được thẩm quyền xử lý”.

Hiện nay, một số tổ chức công nghệ hỗ trợ truy vết on-chain, phân tích dòng tiền và kết nối giữa nạn nhân với chủ dự án, nhưng họ hoàn toàn không có quyền cưỡng chế pháp lý. Khả năng thu hồi tài sản theo thống kê chỉ đạt dưới 10%.

Bài học: Lợi nhuận cao luôn đi kèm rủi ro cao

Các chuyên gia VBA chỉ ra rằng ngay cả nhà đầu tư chuyên nghiệp cũng có thể bị lừa nếu chỉ tin vào lời quảng bá. Những dấu hiệu cần cảnh giác gồm:

• Cam kết trả lãi cao, cố định theo tháng hoặc theo quý

• Dự án không công khai tài chính, không minh bạch dòng tiền

• Token bị đổi tên, đổi mạng lưới, phát hành mới không theo thỏa thuận

• Website, nhóm cộng đồng bị khóa hoặc biến mất

• Chủ dự án dùng tài khoản cá nhân để nhận tiền

“Đừng tin vào những dự án tuyên bố lợi nhuận chắc chắn. Trong thị trường tài sản số, cam kết lợi nhuận cố định gần như luôn đồng nghĩa với gian lận”, đại diện VBA cảnh báo.

Khi đã là nạn nhân, lời khuyên đầu tiên là phải lên tiếng, tập hợp cộng đồng nhà đầu tư, tạo sức ép trước công luận và gửi đơn tố cáo đúng quy trình để tăng cơ hội được xử lý hình sự.

Blockchain vẫn là lĩnh vực giàu tiềm năng, nhưng nếu không có hành lang pháp lý rõ ràng, những vụ lừa đảo như IronSail hay KAI chain sẽ tiếp tục lặp lại. Việt Nam cần cơ chế công nhận tài sản số, quy định truy xuất dòng tiền và chế tài hình sự đối với hành vi chiếm đoạt.

Nếu các lỗ hổng pháp lý chưa được giải quyết, ngành blockchain không chỉ mất niềm tin nhà đầu tư, mà xã hội còn tiếp tục phải gánh thiệt hại tài chính và chi phí xử lý hậu quả.